N. Nolard, Afdelingshoofd Mycologie, Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid, Brussel

Inleiding

Het inademen van schimmelsporen en myceliumfragmenten die door schimmels in grote hoeveelheden in de lucht worden gebracht, kan ademhalings- en huidpathologieën teweegbrengen waarvan allergische aandoeningen de belangrijkste zijn. Alle types allergieën komen voor : rhinitis, dermatitis, allergisch bronchitis, astma, allergische bronchopulmonaire mycosen en extrinsieke allergische alveolitis. Bovendien zijn de celmembranen van schimmels rijk aan substantia als ergosterolen en B1-3-glucanen, irriterende moleculen, verwant aan bacteriële endotoxines. Tenslotte zijn de door schimmels afgescheiden enzymes en secundaire metabolieten, waaronder de geduchte mycotoxines, alsook de vluchtige organische componenten, allemaal moleculen die, hoewel ze niet direct tussenkomen in de sensibilisering voor schimmels, bevorderlijke factoren vormen in de allergische reactie.

De prevalentie van de schimmelallergie is verschillend naargelang de auteur, waarschijnlijk omdat epidemiologische studies nog steeds zeer moeilijk uit te voeren zijn. In de VS treft schimmelallergie momenteel 20 à 30% van de atopische gevallen, hetgeen overeenkomt met ongeveer 6% van de totale bevolking. De blootstelling van jonge kinderen aan schimmels en hun metabolieten heeft een « stimulerend » effect op het later ontwikkelen van allergieën.

De concentratie aan schimmeldeeltjes in de lucht is enorm. Vergeleken met andere levende organismen, zijn de sporen veruit de meest talrijke en vooral de meest gediversifieerde. De lucht is echt een schimmelbouillon, waarin vooral enkele kosmopolitische soorten domineren maar waarin nog heel wat ongeïdentificeerde sporen voorkomen. De lucht van de atmosfeer, de « buiten »-lucht (outdoor voor de angelsaksische auteurs) wordt gedomineerd door enkele plantparasitaire of -saprofytische soorten, bijvoorbeeld, Cladosporium herbarum of Alteraria alternata.

Het analyseren van de lucht in de woningen, de werkplaatsen, de vrijetijdsruimtes, in de scholen, de kinderdagverblijven enz . is echter veel complexer. Gezondheidsproblemen verbonden aan de woonomgeving zijn aanzienlijk en worden niet altijd op een correcte manier behandeld. Enerzijds vindt men er schimmels uit de buitenlucht die via ramen en deuren in de lokalen binnendringen. Anderzijds vindt men er een zeer gediversifieerde schimmelflora die zich binnenin de woning heeft kunnen ontwikkelen, dankzij de aard van de gebruikte constructiematerialen, een dikwijls te hoge vochtigheid, te veel planten...

Woningen en schimmels

In de woningen ontwikkelen schimmels zich meestal talrijk op vochtige, slecht verluchte en donkere plaatsen ; zo zijn kelders altijd al bevoorrechte plaatsen geweest voor verschillende Penicillium- en Aspergillus-soorten. Bovendien heeft de schimmelflora van de woningen zich in de loop van de laatste dertig jaar sterk gediversifieerd. Naast de problemen van infiltratie, opstijgend vocht, leidingbreuken, bestaat ook het overmatig gebruik van isolatiemiddelen met als gevolg het verschijnen van nieuwe koudebruggen en het binnendringen van waterdamp in de materialen. In parallel hiermee is onze levenswijze geëvolueerd (veelvuldige douches, nieuwe kookwijzen, onvoldoende verluchting van de kamers...), hetgeen vorming en accumulatie van vocht in de woning teweegbrengt.

Verschillende studies hebben het verband aangetoond tussen ademhalings- en huidallergieën en het verblijven in vochtige lokalen. Het merendeel van deze allergieën zouden te wijten zijn aan de aanwezigheid van sommige schimmelsoorten.

Specificiteit van de schimmelbesmetting van de woningen

Analyse van materialen, bemonstering door afdruk van oppervlakken en analyse van stof zijn noodzakelijk ter evaluatie van de schimmelcontaminatie van de lucht in gesloten ruimtes.

De biodiversiteit van de schimmels afgezonderd binnenin woningen is zeer groot, hetgeen de telling ervan bemoeilijkt. Meer dan 125 soorten behorend tot 50 genera worden op significante wijze afgezonderd uit de luchtstalen, 90% van de woningen zjn gecontamineerd door de genera Penicillium, Cladosporium en Aspergillus (meer dan 120 verschillende soorten).

De soort C. sphaerospermum overwoekert 60% van de woningen in de gematigde streken , ze is verantwoordelijk voor zeer belangrijke contaminaties in het bijzonder in slaapkamers en in badkamers en verpreidt soms meerdere honderden sporen/ m3. Cladosporium herbarum, een strikte plantpathogeen, ontwikkelt zich niet op bouwmaterialen, maar zijn sporen dringen in de zomermaanden in grote aantallen langs deuren en ramen binnen in de lokalen.

Aspergillus versicolor, Aspergillus glaucus, Penicillium chrysogenum, Penicillium aurantiogriseum, Penicillium spinulosum, Penicillium brevicompactum, Chaetomium globosum, Stachybotrys chartarum, Acremonium strictum, Alternaria alternata zijn andere soms zeer talrijk voorkomende soorten op muren van kamers, woonkamers en keukens. Behangpapier en muurverf worden snel overwoekerd. Op raamkozijnen is Cladosporium over het algemeen geassocieerd met Aureobasidium pullulans, Phoma sp en verschillende soorten Fusarium.

Als de muren lange tijd nat blijven (bij belangrijke vochtinfiltraties of na overstromingen), verschijnen schimmels op pleisterwerk. Indien het pleisterwerk niet snel droogt, overwoekeren de schimmels in de diepte. Een oppervlakkige behandeling van het pleisterwerk zal in dit geval zeker onvoldoende zijn om de schimmel te elimineren.

Aspergillus fumigatus is vooral een schimmelsoort van buiten. Er bestaat echter een belangrijke contaminatiebron in de woning : potaarde van planten kan inderdaad meerdere duizenden sporen per gram bevatten. Een groot aantal planten betekent nochtans geen risico voor de allergielijder, gesensibiliseerd voor schimmels. Enkel serres of lokalen omgebouwd tot wintertuinen houden een risico in.

Ook matrassen kunnen belangrijke schimmelreservoirs zijn ; niet zelden worden van 105 tot 107sporen/gram stof geïsoleerd. Net als de huisstofmijten halen de schimmels hun voordeel uit de slechte verluchting en de buitengewone vochtigheid van de kamers. Als meest voorkomende soorten vermelden we Cladosporium sphaerospermum, Alternaria alternata, Aspergillus niger, Aspergillus versicolor, Epicoccum purpurescens, Aureobasidium pullulans, Aspergillus restrictus, verschillende soorten Mucorales en Trichoderma.

Kruisallergieën

Allergieën voor schimmels uit woningen zijn divers. Hoewel astma aan Alternaria alternata en aan hiermee verwante Dematiae (Ulocladium, Epicoccum) vooral bij kinderen de meest voorkomende allergische aandoening is, werden een hele reeks andere schimmels duidelijk geassocieerd met tal van rhinitis- en astmagevallen.

Hoewel alveolitis meestal beschouwd wordt als beroepsziekte, werden er meerdere gevallen van waargenomen , te wijten aan heel verscheidene contaminaties binnenshuis.

Toxische effecten

De meerderheid van de schimmels kan zonder noodzakelijkerwijze een allergische reactie in te leiden, op een indirecte manier allergische aandoeningen verergeren (aantasting van het immuunsysteem, niet specifieke ontsteking van de ademhalingswegen, hoofdpijn) en zo op dramatische wijze een reeds bestaande sensibilisering versterken.

Naast het allergieverwekkend vermogen, produceert de meerderheid van de schimmels waargenomen in vochtige woningen tenslotte mycotoxines. Dit zijn secundaire metabolieten met een klein moleculair gewicht (in vergelijkilng met de allergenen). Het effect van deze stoffen werd voornamelijk bestudeerd na het innemen van gecontamineerde voedingswaren. Irritatie van de slijmvliezen, braakneigingen, immunosuppressie, teratogene en carcinogene effecten zijn de meest geciteerde symptomen. Mycotoxines zijn eveneens aanwezig in sporen die zich in de lucht bevinden. Hoewel de pathogene rol van de ingeademde mycotoxines nog steeds bestudeerd wordt, is voorzichtigheid geboden bij belangrijke schimmelcontaminaties in woningen. Jonge kinderen mogen dus in geen geval verblijven in lokalen waarvan de muren een uitgebreide schimmelcontaminatie vertonen.